Czy ograniczenia dotyczące utworzenia jednoosobowej sp. z o.o. stosuje się do spółek zagranicznych?

Źródło problemu i stanowisko orzecznictwa

Pytanie o to, czy zakaz z art. 151 § 2 Kodeksu spółek handlowych obejmuje także spółki zagraniczne, pojawiło się jeszcze na gruncie poprzednio obowiązujących przepisów Kodeksu handlowego. Wówczas przedmiotem sporu był art. 158 § 3 KH, który zakazywał jednoosobowej spółce z o.o. bycia jedynym wspólnikiem innej spółki z o.o. Problem dotyczył tego, czy ograniczenie to odnosi się wyłącznie do spółek polskich, czy również do jednoosobowych spółek zagranicznych o podobnej konstrukcji prawnej.

W postanowieniu z 28 kwietnia 1997 r. (II CKN 133/97) Sąd Najwyższy przyjął, że jednoosobowa spółka zagraniczna mająca cechy zbliżone do polskiej spółki z o.o. podlega temu zakazowi. Stanowisko to spotkało się zarówno z aprobatą, jak i krytyką w doktrynie. Część autorów argumentowała, że taki zakaz stanowi w istocie ograniczenie zdolności prawnej spółki, a skoro statut personalny spółki podlega prawu państwa jej siedziby, to polski ustawodawca nie powinien ingerować w zakres tej zdolności w odniesieniu do podmiotów zagranicznych.

Spór ten nie stracił na aktualności po wejściu w życie Kodeksu spółek handlowych i obecnego art. 151 § 2. Różnica polega jednak na tym, że obecna regulacja nie dotyczy „bycia wspólnikiem”, lecz samej dopuszczalności określonej konfiguracji procesu tworzenia spółki z o.o. To przesunięcie akcentu ma istotne znaczenie dla oceny, czy zakaz może obejmować także podmioty zagraniczne.

Charakter zakazu a prawo właściwe

Kluczowe znaczenie ma kwalifikacja prawna zakazu z art. 151 § 2. Jeżeli uznać go za ograniczenie zdolności prawnej spółki, wówczas należałoby odwołać się do jej statutu personalnego, czyli prawa państwa siedziby. W takim ujęciu można by twierdzić, że polski zakaz nie powinien dotyczyć spółek zagranicznych.

Coraz częściej jednak przyjmuje się, że przepis ten nie wprowadza ograniczenia zdolności prawnej, lecz reguluje dopuszczalność określonej struktury korporacyjnej w ramach polskiego prawa spółek. Mamy tu do czynienia ze szczególną zdolnością do uczestniczenia w określonym stosunku prawnym, jakim jest proces tworzenia polskiej spółki z o.o. W prawie prywatnym międzynarodowym przyjmuje się, że tego rodzaju szczególne ograniczenia podlegają prawu właściwemu dla danego stosunku prawnego, a nie prawu właściwemu dla podmiotu jako takiego.

Oznacza to, że jeżeli przedmiotem oceny jest dopuszczalność utworzenia polskiej spółki z o.o., zastosowanie znajduje prawo polskie. W konsekwencji zakaz ustanowiony przez polskiego ustawodawcę może być skuteczny również wobec zagranicznej spółki, jeżeli jej struktura odpowiada typowi jednoosobowej spółki z o.o. w rozumieniu funkcjonalnym. W tym sensie ograniczenia dotyczące tworzenia jednoosobowej spółki z o.o. mogą znaleźć zastosowanie także do spółek mających siedzibę za granicą.

Które spółki zagraniczne podlegają zakazowi?

Największe trudności praktyczne wiążą się z ustaleniem, które zagraniczne formy prawne są na tyle podobne do polskiej spółki z o.o., że powinny zostać uznane za adresatów zakazu z art. 151 § 2. Ustawodawca nie posłużył się katalogiem ani odesłaniem do konkretnych typów spółek obcych, dlatego ocena musi mieć charakter porównawczy.

Punktem wyjścia powinna być analiza danej formy prawnej in abstracto, a więc na poziomie jej konstrukcji normatywnej, a nie indywidualnych cech konkretnej spółki. Istotna jest treść regulacji, a nie nazwa. Może się zdarzyć, że w jednym systemie prawnym funkcjonuje więcej niż jedna forma organizacyjna, która z punktu widzenia celu polskiej regulacji wykazuje podobieństwo do spółki z o.o.

Za potencjalnych adresatów zakazu uznaje się przede wszystkim jednoosobowe spółki kapitałowe o istotnych elementach osobowych, w których prawa udziałowe nie mają charakteru papierów wartościowych i nie są przeznaczone do publicznego obrotu. Jednocześnie zbyt rygorystyczne wymaganie niemal pełnej tożsamości konstrukcyjnej z polską spółką z o.o. nie znajduje uzasadnienia, zwłaszcza wobec ewolucji modeli spółek kapitałowych w różnych porządkach prawnych, w tym odejścia od sztywnej koncepcji kapitału zakładowego.

W praktyce oznacza to, że każdorazowo konieczna jest pogłębiona analiza porównawcza. Odpowiedź na pytanie, czy zagraniczna jednoosobowa spółka może być jedynym założycielem polskiej spółki z o.o., zależy od tego, czy jej konstrukcja prawna jest funkcjonalnie zbliżona do polskiej spółki z o.o. Jeżeli tak, zakaz z art. 151 § 2 powinien znaleźć zastosowanie także wobec niej.

Planujesz polską spółkę z o.o. z udziałem podmiotu zagranicznego lub strukturę holdingową? Sprawdź, jak prawidłowo zakwalifikować formę prawną spółki i uniknąć ryzyk rejestracyjnych.